Een familiegeschiedenis op cd en in een boek: ‘De overeenkomst moet iets van nabijheid voelen’

De vriendin van Chris Dols vond een jaar van tien geleden dat hij zich wel erg onderdompelde in zijn activiteiten als historicus. Tijd voor een hobby, zei ze. Dols kocht een gitaar.

Het probleem is alleen dat hij niets half kan doen. Dus werd de muziek al snel ook meer dan vrijetijdsbesteding. Voor zijn nieuwste project, Veurvaajers (Voorvaderen), combineerde Dols (36) zijn twee liefhebberijen. Het vorm in een boek en een cd over zijn familiegeschiedenis: voetnoten en muzieknoten. Overwegend klein gehouden liedjes met een behoorlijk melancholische ondertoon.

Door die zoektocht naar zijn wortels begrijpen Dols nu ook waar zijn zo lastig te onderdrukken drive vandaan komt. „Kansen verwerking, niet verzaken, werden ons van jongs af aan meegegeven.”

Dols, in het dagelijks leven conservator van het erfgoed van de Radboud Universiteit Nijmegen en aan die universiteit docent cultuurgeschiedenis, dook in de geschiedenis van zijn familie na het ontstaane overlijden van zijn moeder in 2019. „Een operatie, waarbij ze een nieuwe hartklep kreeg, liep verkeerd af. Ze stierf op Valentijnsdag en werd 64 jaar. Vanaf dat moment reed ik elke maandagavond vanuit Nijmegen naar mijn vader in Susteren en op dinsdagochtend weer terug. Het ging automatisch veel over waar we vandaan komen Ik ben die gesprekken ook gaan opnemen. En als ik in Susteren wegging was er weer die boodschap: ‘Doe je best’.”

Zwarte pagina’s

Die collectieven Dols op het idee om zijn voorvaders, vijf generaties mannen, te eren met een cd. Voor elk van hen, van Pieter Antoon Dols (1779-1855) tot grootvader Toon Dols (1925-1998) een nummer. Maar het werden meer liedjes en er uitgevoerde toelichtende teksten bij. Dat liep een beetje uit de hand. Het werd een boek van 176 bladzijden.

„Het is een historie die spectaculair is door het niet-spectaculaire”, zegt hij. „Ik kom uit een niet erg geprivilegieerde familie.” De geschiedenis van de geschiedenis die hij heeft opgediept, is die van Pieter Antoon Dols, die met zijn familieleven van landbouw in het dorp Munstergeleen. Lezen en schrijven konden ze niet. Het bestond onzeker. Nazaten van Pieter Antoon zochten noodgedwongen hun heil Elders: ze gingen werken in Pruisen en in Maastricht, waar de aardewerkfabrieken van Petrus Regout zorgden voor een vroege industrialisatie. Mannen, vrouwen en kinderen uit de familie Dols lange uren onder erbarm omstandigheden en woonden beroer. Door gebrek aan opleiding konden ze voorkomen ook niet. Dolsen vooral hun sporen na in de registers van armenzorg. „Je staande houden was al heel wat.”

Merkwaardig genoeg deed nog diepere problemen de kansen keren. Dols’ opa Toon was nog een jongetje toen hij in 1935 zijn moeder aanvraag. Omdat de achtergebleven vader niet in staat is om voor al zijn kinderen te zorgen, ontfermde in eerste instanties een tante zich over Toon. Later kwam hij terecht in een weeshuis. „De opleiding op de ambachtsschool die hij van kan volgen, werd zijn opstapje naar een andere maatschappelijke positie”, Dols. „Opa werd een goede meubelmaker, begon een eigen zaak, manifesteerde zich maatschappelijke organisaties in een wijkorganisatie en een carnavalsvereniging en schopte het uiteindelijk tot raadslid en wethouder in Maastricht.”

voorafgaand aan zijn naoorlogse successen opa Toon in de oorlogsjaren door de Arbeitseinsatz om in Duitsland te werken. Kort daarna moest hij tijdens zijn diensttijd naar Nederlands-Indië. Dols: „Een conflict waar flagrante oorlogsmisdaden zijn begaan.” Dat soort zwarte bladzijdes onbelicht was geen optie: „Op dat soort momenten moet ik ook de laten beginnen en met kritische afstand kunnen kijken.”

Nog lastiger was het boven water krijgen van het verleden van een broer van Dols’ grootvader (omgekomen bij Tunis) en een ander familielid (veroordeeld na de bevrijding) die tijdens de oorlog dienstnamen bij de Waffen-SS. „Daar heerst altijd een groot stilzwijgen over. De armoe heeft bijgedragen aan hun keuze, maar ze fout. Dat ongemak moet je bij een project als dit in de bek durven kijken.”

Machinelawaai klinkt door

Voor de vertaling van al die geschiedenissen onder meer De Domela Passie, een conceptalbum van Meindert Talma over de socialistische voorman en dominee Ferdinand Domela Nieuwenhuis, als voorbeeld. Dols, die met tweelingbroer Stijn de groep Dols vormt: „Albums in het teken van familiegeschiedenis ken ik niet. Normaal maken we altijd al indiepop met de invloed van The Beatles, The Veils en britpop als die van Oasis. Melodieuze gitaarsongs. Dat is zo gebleven. Het Engels waarin we op onze drie platen zongen, heb ik – na enig verlangen – voor dit project ingeruild voor een mix van de dialecten die ik ben gevormd, die van Susteren en Maastricht. Dat is de taal van het hart en dat verleden bij een cd als deze.”

De kunst was om de liedjes zoveel mogelijk „mee te laten ademen met de tijd en de opgediste verhalen. Een kleine akoestische basis is de bezetting. De overeenkomst moet iets van kunnen voelen.” Bij de opnames Dols hulp van zijn tweelingbroer en van andere muzikanten, onder wie Thijs Schrijnemakers (Orgel Vreten).

Als de geschiedenis verplaatst van Munstergeleen naar Duitse steden en naar Maastricht komt er in de liedjes meer plaats voor elektronica en soundscapes. „Het machinelawaai van de fabrieken klinkt deur.”

Voor het nummer ‘Vroeg op eigen benen’, over zijn opa, gemaakt Dols gebruik van een boodschap die later oma Annie in 1947 voor haar vriendje in ‘de Oost’ insprak. De kwaliteit van het plaatje uitgevoerd in karton was erbarmelijk, maar de historicus vond technicus in Hilversum die er toch nog iets van konden maken. Nu hoor je haar aan het einde van het gelogen in het Maastrichts zeggen dat ze veel aan haar „lieve schat” denkt. „Ik wacht wel op je. Ik hoop dat ik je terugkrijg zoals je me verlaten hebt.”

Wat Dols uiteindelijk zelfneemt van Veurvaajers? „Dat we sociale ongelijkheid en laaggeletterdheid niet als een gegeven moeten we, maar moeten kijken van daar iets aan kunnen hoe.”

Leave a Reply

Your email address will not be published.