‘Een schilderij als De Nachtwacht is een klein chemisch fabriekje’

‘Toen ik 8 mocht ik bij mijn vader de potjes acrylverf vullen op zijn werk’, vertelt Katrien Keune in een kamer in het ateliergebouw van het Rijksmuseum. Verderop draaien twee restauratoren zich over De Vaandeldrager, het schilderij van Rembrandt dat klaargemaakt wordt voor zijn tournee door Nederland. Keunes vader werkte als chemicus op de Rietveld Academie en de Jan van Eyck Academie. „Dat heeft veel indruk gemaakt. Die geuren van alle acrylaten. De grote ruimtes. De sfeer op de academie kreeg ik al jong mee en vond ik inspiratied.”

Vier jaar later bedacht dat ze met schei kennis kunst wilde plannen. „Ik was als twaalfjarige gefascineerd door materialen. Kunst is een prachtig communicatiemiddel om materialen een boodschap te laten geven, het spreekt aan op je gevoel. Ik wilde die materialen ontrafelen. Wat is verf? Hoe ontstaat kleur?”

In 2019 werd het hoofd van het natuurwetenschappelijk onderzoek van het Rijksmuseum. Ze leidt een deel van Operatie Nachtwacht; het uitgebreide onderzoek aan dit schilderij. Daarnaast werkt ze als onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam. 11 mei spreekt ze daar haar oratie uit als bijzonder hoogleraar moleculaire spectroscopie.

Hoe is het om aan De Nachtwacht te werken?

„Superleuk! Het is een droom die, het is zo’n iconisch stuk. We werken er met zoveel verschillende groepen, restauratoren en conservatoren aan. Het hele museum heeft ermee te maken.”

Ik word helemaal blij van dit soort problemen

Wat maakte het zo leuk?

„Hoe langer je aan een schilderij werkt, hoe meer je het begrijpt. Je krijgt echt een band mee. Door het schilderij in hoge resolutie op de website te plaatsen, hopen we dat het publiek die band ook kan ontwikkelen.”

Jullie achterhaalden de oorzaak van de witte waas bij het hondje rechtsonder op het schilderij.

„We begonnen aanvankelijk met de verkleuring van de hond het gevolg was van chemische reacties in de verf. We ontdekten door onder andere een minuscuul verfmonster te nemen dat dit niet de motor is. Die verfmonsters bedden we in hars zodat we met verschillende microscopische technieken de verfdwarsdoorsnedes kunnen bekijken. De witte waas bleek onder andere door slijtage van de verf te komen. De toplagen zijn verdwenen dus je kijkt nu naar de lichte van Rembrandt.

Lees over de restauratie: Rijksmuseum ontdekt schets onder ‘De Nachtwacht’

„Ik word helemaal blij van dit soort problemen omdat het volledig inzicht kan geven. Een schilderij is klein chemischje eigenlijk een gebeurtenis gebeurt. Dat is toch een wondere wereld! Als je snapt belangrijke reacties en waarom een ​​schilderij eruit ziet zoals het er nu lijkt, kun je ook terug redeneren en bepalen wat een schilderij heeft meegemaakt.”

Rembrandts palet was veel genuanceer en onderzochtr dan we dachten

Heeft u daar een voorbeeld van?

„Bij de wittige waas vonden we onder andere een component palmieriet. Dat vormt een soort korstje op het schilderij. Dat bestaat uit lood, kalium en zwavel. Lood komt uit pigmenten als loodwit of roodlood, kalium vinden we vaak in pigmenten als smalt en rode lak. Maar dat zwavel? Dat kan uit het gips komen, maar we zien het in veel schilderijen. Dus ik ben er zeker van dat dit uit de omgeving kwam en is neergeslagen op het oppervlak. In de 18de en 19de eeuw werden galerieën verwarmd met kolenovens. Bij die verbranding kwam zwavel vrij.”

Wat vond u verder opvallende?

„Iedereen denkt altijd dat De Nachtwacht heel donker geschilderd is, omdat het er nu zo uit ziet. Maar Rembrandts palet was veel genuanceerd en onderzocht dan we dachten. Een blauw pigment als smalt wordt bruiner door de jaren heen.

„Een voorbeeld van die kleurenrijkdom zie je nog op het jasje van Van Ruytenburch. Het borduurwerk is met arseen geschilderd, ontdekten we. Dat kennen we alleen van stillevens en hadden we nooit bij Rembrandt gezien. Nu willen we weten hoe hij dat gebruikt en in welke vorm. Dat hebben we in het lab onderzocht.”

Wordt het schilderij na 380 jaar nog donkerder?

„Dat is een belangrijke vraag. Je hoop dat het op een gegeven moment stagneert. Als je kijkt naar de dwarsdoorsnedes van de rode lakken ben ik onder de indruk van hoe goed dat bewaard is. Dat geeft me wel vertrouwen dat het gestabiliseerd is. Om dat te onderzoeken we dit soort processen in laboratoria.”

Keune en collega’s technieken uit verschillenden. Foto optische coherentietomografie. Oogartsen gebruiken dat om 3D-beelden van het netvlies te maken om onregelmatige op te sporen. Het Rijksmuseum gebruikt om de hoogte in de lagen onder het vernisoppervlak in beeld te brengen en zo op de hoogte te brengen. Een ander voorbeeld is reflectiebeeldvormingsspectroscopie om te bepalen welke pigmenten en bindmiddelen Rembrandt gebruikte. NASA heeft die techniek om mineralen op Mars gebruikt om te fotograferen en chemische te verwijderd.

Op de ene micrometer kan een geplande reactie en tien micrometer verderop kan iets heel anders gebeuren

Welke technieken uit de kunstwereld belanden in andereen?

„Macro-röntgenfluorescentie scanning, of macro-XRF, is voor de kunstwereld ontwikkeld om te onderzoeken welke chemische elementen in gebruikte verf zitten. Die techniek wordt nu bijvoorbeeld in het forensisch onderzoek gebruikt om biologische sporen als bloed en sperma en schotresten op kleding aan te tonen.”

Na jullie onderzoek start de restauratie van De Nachtwacht. Wat is terug te zien van vorige restauraties?

„In de 19de eeuw gelegden ze schilderijen als De Nachtwacht in een kist, samen met allerlei doeken gedrenkt in alcohol. Dat ligt op een nacht dampen om de vernislaag te laten regenereren; een soort verjongingskuur. Maar dat effect uitgewerkte uitgewerkte ze het steeds vaker toepasten. Ik denk dat ze daarmee veel uit het schilderij hebben geëxtraheerd, zoals bind. Het zou een van de oorzaken kunnen zijn waarom dat hondje nu zo zou zijn. Dat zou ik graag verder onderzoeken. Wij kijken naar een minimale hoeveelheid alcohol alleen om te voorkomen dat er geen sprake is van metaal. We moeten snappen wat je met een materiaal doet.”

11 mei spreekt u uw oratie uit. Wat zijn uw plannen?

„Verf zagen we tot nu toe als een homogene laag, maar het is een heterogene omgeving waarin verschillende reacties spelen. Op de ene micrometer kan een geplande reactie plaatsvinden en tien micrometer verderop kan iets heel anders gebeuren met als resultaat twee verschillende effecten op het schilderij. Die heterogeniteit is een onontgonnen gebied en dat brengt me ook weer terug bij mijn kinderfascinatie. Een materiaal is niet één ding. Onder het oppervlak gebeurt zo veel.”

Leave a Reply

Your email address will not be published.