Mariken Heitman is met ‘Wormmaan’ de verrassende winnaar van de Libris Literatuurprijs


Mariken Heitman (midden) wordt gefeliciteerd door haar redacteur.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Niet het opvallendste boek, niet het leukste boek, niet het makkelijkste boek, wel een sterk en onconventioneel boek: Wormaan van Mari Heitman is maandagavond met de Libris Literatuurprijs 22. Heitman wint de traditionele bronzen penning en een bedrag van 50.000 euro. Haar roman, over de manier waarop de natuur – en dus ook de mens –gevormd wordt, getuigt volgens de jury van ‘een groot intellect, psychologisch inzicht en literair meesterschap. Deze roman telt nog geen driehonderd pagina’s, maar trekt een groot mentaal panorama open.’

Het is een verrassende keuze. Op de shortlist stonden ook favorieten als Auke Hulst, met zijn bejubelde roman De Mitsukoshi Troostbaby Company en Lisa Weeda met het hyperactuele Aleksandra. Van die boeken waar als vanzelf dat hooggespannen Librissfeertje omheen hangt. Heitmans Wormaan heeft dat niet zo, daarvoor is de roman te intellectueel, een beetje te stug ook. Met onderwerpen als genderfluïditeit, zaadveredeling en oer-erwten roep je de volksliefde niet direct over je af.

Bedachtzame bioloog

Als schrijver is Mariken Heitman (1983) daarbij nog vrij onbekend. Ze omvatten een aantal korte verhalen op deFusie en De Optimist en debuteerde drie jaar geleden met De wateraap, een roman waarin gender, identiteit en biologie al belangrijke thema’s waren. In Wormaan – haar tweede roman dus – borduurt ze hier voort voort. In de hoofdrol heeft de bedachtzame bioloog Elke, die veel weg heeft van Heitman zelf.

Ondanks prille schrijverschap heeft Heitman al een geheel eigen, onafhankelijke stam gevonden en zich weinig aan van verwachtingen over wat een roman zou moeten zijn (lekker haar scenario, bijvoorbeeld). Heitman kan groter als zakelijk schrijven, is meer over de natuur en tegelijk informatief (hoe stek je een plant?). Het gaat net zo goed over identiteitskwesties als over dwergolifantjes op het eiland Flores, mystieke ervaringen staan ​​tegenover aardse belevingen, filosofie wisselt beslommeringen van alledag af – het vormt een streven geheel. ‘De lezer wordt nergens behaagd’, schrijft de jury, ‘en dat is een verademing.’

Mariken Heitman Beeld Jelmer de Haas

Mariken HeitmanBeeld Jelmer de Haas

In de vorm van het boek op metaniveau van het hoofdpersonage: Elke wil niet behagen en zou zich het liefst niets van de verwachtingen van mensen aantrekken. Ze wil niet vastgepind worden op haar sekse. Dat gaat niet zomaar. Torst Elke de vrouwelijke vrouw die ze nooit is geworden altijd met zich mee. En die vrouw heeft commentaar op alles. Waarom is Elke zo moeilijk? Kan ze niet gewoon meedoen? Eens iets leuks aantrekken? Aardig glimlachen?

Het is veel veel beginnend dat elke als een zaadvereder begint bezig is een en beginnende eigenschappen, als dat voltooid is gebleken te zijn. Gedesillusioneerd vertrekt ze naar een Waddeneiland om oud erwtenras het te ontwikkelen te doen: niet veredelen maar verwilderen. Terug naar de oervorm. Het is een queeste waarin ze natuurlijk vooral naar haar eigen oervorm zoekt. Heitman vervlecht het verhaal van Elke met dat van Ra, een zonderlinge figuur die negenduizend jaar eerder landbouw landschap in een primitieve gemeenschap. Het gewas dat Ra verbouwt is de erwtenplant die Elke wil bevrijden.

Hokjesdenken

Heitman heeft een achtergrond als bioloog en tuinder en dat is te merken. Deskundig schrijft ze over onze omgang met het ecologische systeem: ‘Tijdens het veredelingsproces worden schimmelziektes, insecten en andere planteneters weggehouden, waardoor hun weerbaarheid overbodig wordt en uiteindelijk verdwijnt. We denken aan de plant maar om hem afhankelijk te maken, de temperatuur en het aanbod aan te regelen van zodat hij niet kan worden aangestoken in groot en krachtig groeien.’ De manier waarop het soort passages vervolgens met het geslachtsvraagstuk weet te verbinden is verband. Volgens de jury is een originelere en meer gedurfde insteek in de Nederlandstalige literatuur niet makkelijk te vinden.

Wat Heitman met haar roman wil zeggen is dat wat we als ‘de natuur’ zien vaak juist het resultaat is van duizenden jaren ingrijpen door de mens. Zelfs iets simpels als een erwt is niet wat ooit is geweest. Over hoe de natuur iets goed of niet bedoeld heeft mag dus best getwijfeld worden. Is het de bedoeling dat de vrouw bescheiden, zorg en sexy is van de maatschappij haar dat bevestigd? Iedereen wordt als natuurlijk gevormd door de gecultiveerde structuur die hij of zij voortkomt, maar wat als die vorm je niet past? Mag je dan op zoek gaan naar verandering? Zo bevraagt ​​Heitman het keurslijf dat Elke – maar ook haar persoonlijk – beknelt. ‘Wormaan is een globale ideeënroman die te lijken rond de gedachte dat de mensheid blind is voor de eigen vormingskracht’, stelt de jury. En: ‘In een tijd waarin het hokjesdenken welig tiert, toont Wormaan dat de beste oplossing op het identiteitsvraagstuk zijn zoals onze identiteit zelf: meerlagig.’

Toen de jury in januari de longlist bekendmaakte klinkt er kritiek: de grote literaire namen, zoals Arnon Grunberg, AFTh. van der Heijden, Joke van Leeuwen en Sander Kollaard waren gepasseerd. Maar met de Heman als onverwachte winnaar kiest de jury voor grootse literatuur. Wormmaan betekent: handen uit de mouwen en pitten maar. Laag na laag graven naar de kern. Dat kost moeite maar het is ook vrij, zoals alleen hard werken dat kan zijn. En de beloning is buitengewoon: ‘een boek dat qua vorm, inhoud en denkkracht zijn gelijke niet heeft’, aldus de jury.

null Beeld

Op de shortlist stonden dit jaar Auke Hulst (De Mitsukoshi Troostbaby Company), Lisa Weeda (Aleksandra), Nico Dros (Willem die Madoc maakte), Renée van Marissing (Onze kinderen), Deniz Kuypers (De atlas van overal) en dus Mariken Heitman (Wormaan). De Librisstichting maakte podcast over alle zes genomineerde boeken, genaamd ‘De shortlist’. Van de achttien titels op de longlist werden samen met de Beeld&Geluid boektrailers gemaakt, lesmateriaal voor docenten Nederlands.

Leave a Reply

Your email address will not be published.